İnsan boyunun inişli ve çıkışlı tarihinde kritik dönüm noktaları neler?

Gündemi BBC Türkçe'den takip etmek artık WhatsApp'ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Büyük büyük anne ve büyük büyük babanıza kıyasla boyunuz nasıl? Muhtemelen onlardan gözle görülür derecede daha uzunsunuz.

Our World in Data adlı yayına göre, bugün dünya genelinde genç yetişkinler, 100 yıl öncesine kıyasla ortalama 10 cm daha uzun.

1896 ve 1996 doğumluları karşılaştıran 2016 tarihli bir araştırma, boy uzunluğundaki en büyük artışın Güney Koreli kadınlar ile İranlı erkeklerde görüldüğünü ortaya koydu. Buna göre Güney Koreli kadınların ortalama boyu 20 santimetre, İranlı erkeklerin ortalama boyu ise 17 santimetre arttı.

İskoçya'daki Aberdeen Üniversitesi'nde küresel sağlık alanında kıdemli öğretim üyesi Dr. Aravinda Guntupalli, bunun beslenmedeki iyileşmeler, hastalık ortamı, aşılar ve diğer birçok faktörden kaynaklandığını söylüyor.

Ancak insan boyunun hikâyesi her zaman kesintisiz bir yükselişten ibaret olmadı. Binlerce yıl boyunca beslenme koşulları, savaşlar, hastalıklar ve diğer büyük toplumsal değişimler, insanların ortalama boyunda dönem dönem dalgalanmalara yol açtı.

• İNTERAKTİF | Boyunuz dünyaya ve Türkiye'ye kıyasla nasıl?

Tarihe açılan pencere

Araştırmacılar, boy uzunluğunun, diğer tarihsel veya istatistiksel verilerin eksik olduğu durumlarda yaşam standartları hakkında önemli ipuçları sunabileceğini söylüyor.

Kuzey İrlanda'daki Belfast Queen's Üniversitesi'nde ekonomi tarihçisi Prof. Dr. Matthias Blum, "Boy, refahın iyi bir göstergesidir" diyor.

• İmamoğlu'ndan Kılıçdaroğlu'na 'Dava siyasi değil' tepkisi: 'Senin alnını karışlarım'
• Türkiye ve Azerbaycan hangi konularda farklılaşıyor?
• MSCI'dan Türkiye kararı: Piyasa sınıflandırması nasıl değişebilir?
• Murat Ağırel ev hapsindeyken gözaltına alındı

Haberin sonu

Araştırmalar, boy uzunluğunun %80 hatta %90 oranında genetik faktörler tarafından belirlendiğini gösteriyor.

Geri kalan kısmında ise, küçük bir oran olsa da, beslenme, hastalıklara maruz kalma, çocukluğun geçtiği çevre ve sağlık hizmetlerine erişim gibi faktörler belirleyici.

Blum, "Daha yüksek boy daha yüksek yaşam standartını yansıtır" diyor.

Genetik farklılıkların etkisini hesaba katmak için araştırmacıların büyük nüfuslardaki ortalama boy uzunluklarına baktığını belirten uzman, bunun kişi başına düşen milli gelir (GSYH) gibi göstergelerin ortaya koyamadığı eğilimleri ve eşitsizlikleri görünür kıldığını söylüyor.

Tarıma geçiş

Blum'a göre, tarihsel olarak iki dönüm noktası öne çıkıyor.

İlki, insanların yaklaşık 12.000 ila 10.000 yıl önce avcılık ve toplayıcılıktan tarıma geçmesiyle başlayan Neolitik Devrim'le geldi.

Bu kadar eski dönemlere ait eğilimleri incelemek için araştırmacılar, bazı sınırlamaları olsa da, iskelet verilerine güveniyorlar. Bununla birlikte, çok sayıda araştırmacı tarımın ortaya çıkmasıyla insan boyunun kısaldığı konusunda hemfikir.

Genetik varyasyonu hesaba katan 2022 tarihli bir çalışma, Neolitik dönemdeki insanların, Neolitik öncesi dönemdeki insanlara kıyasla ortalama 2,8 cm daha kısa olduğunu tahmin ediyor.

Tarıma geçiş, gıda arzını daha istikrarlı hâle getirdi ancak bunun her zaman daha iyi beslenme anlamına gelmediği belirtiliyor.

Blum'a göre avcı-toplayıcıların beslenmesinde hayvansal ürünlerin payı daha yüksekti ve bu önemli bir faktördü.

Blum, "Burada açlık ya da aç kalmama durumundan bahsediyoruz. Bu açıdan bakıldığında, daha fazla hayvansal ürün tüketmek iyi bir fikir çünkü bu amino asitleri almak sizin için gerçekten hayati önem taşıyor" diyor.

Blum'a göre avcı-toplayıcılar, daha iyi beslenmelerinin yanı sıra hareket edebiliyor ve atıklarını geride bırakabiliyordu. Çiftçiler ise bunu yapamıyordu.

Çiftçiler bulaşıcı hastalıklara maruz kalıyor, "çok çalışmak zorunda kalıyor, evlerini ve hayvanlarını korumakla uğraşıyor ve hayvanlarla iç içe yaşıyorlardı."

Bunu izleyen binlerce yıl boyunca farklı bölgelerde insanların boyu zaman zaman uzayıp kısalsa da Blum, bu değişimlerin çoğu zaman kalıcı olmadığını söylüyor.

Blum, "Uzun bir dönem boyunca belirgin bir yükseliş ya da düşüş eğilimi görmüyoruz. Kıtlıklar yaşanır, savaşlar olur ama nüfuslar daha sonra yeniden toparlanır" diyor.

Bazı krizlerin beklenmedik sonuçları oldu. 14. yüzyılın ortalarında Avrupa nüfusunun neredeyse yarısını öldüren "kara veba"dan sonra yapılan boy tahminlerinde artışlar söz konusuydu.

Guntupalli ve meslektaşlarının İngiltere'deki iskelet kalıntıları üzerinde yaptığı araştırmalar, 14. yüzyılın başlarında ortalama boyun yaklaşık 170 cm olduğunu ortaya koydu. Bu sayı, 15. yüzyılın başlarında yaklaşık 174 cm'ye yükseldi.

Verilerin sınırlı olduğunu belirten uzman, ancak iş gücü kıtlığı nedeniyle ücretlerin artmış olabileceğini ve bunun boy uzunluğuna yansımış olabileceğini düşünüyor.

"Muhtemelen ücretlerdeki artış nedeniyle insanların boyu da uzadı. Çünkü iş gücü kıtlığı, çalışanların pazarlık gücünü artırıp yaşam standartlarının yükselmesine katkı sağlamış olabilir" diyor.

Sanayi Devrimi

Blum'a göre, insan boyundaki ikinci büyük değişiklik, 18. yüzyılda Britanya'da başlayan ve dünyanın diğer bölgelerine yayılan Sanayi Devrimi ile birlikte geldi.

Sanayileşme, ekonomileri tarımdan sanayiye kaydırdı, kitlesel kentleşmeyi tetikledi, yeni teknolojiler getirdi ve uluslararası ticaret ağlarını genişletti.

Bu durum, boyların uzamasına yol açtı ancak bu hemen gerçekleşmedi.

Guntupalli, erken sanayi ortamının "sağlık açısından elverişli olmadığını" söylüyor. Kötü hijyen koşulları, küçük konutlar ve yorucu fabrika işleri, farklı ülkelerde ilk dönemde boyların kısalmasına yol açtı.

Blum, büyük sanayi merkezlerinde insanların vardiyalı olarak aynı yatakta uyuduklarını söylüyor.

Ancak daha sonra, gelirler arttıkça ve halk sağlığı önlemleri genişledikçe, boy uzunlukları önemli ölçüde artmaya başladı.

Blum bunu, gelişmiş hijyen, barınma ve gıda koşullarına ve tıbbi teknolojinin icadına bağlıyor. "Birbiriyle uyumlu çalışan büyük bir yenilikler bütünü" diyor.

Sanayileşme sürecine daha geç başlamasına rağmen Güney Kore, hızlı ekonomik kalkınmayla birlikte geçen yüzyılda kaydedilen en çarpıcı ortalama boy artışlarından birini yaşadı. 2016 tarihli analize göre, ülkede erkeklerin ortalama boyu 15 santimetre, kadınların ortalama boyu ise 20 santimetre uzadı.

Zirve mi yapıyor?

Our World in Data'nın bildirdiğine göre, dünya genelinde 1996 yılında doğan erkeklerin ortalama boyu 171 cm, kadınların ise 159 cm.

Blum'a göre günümüzde gelişmiş ülkelerde gelirlerin, verimliliğin, ürün ve hizmetlerin artması artık ortalama boy uzunluğunda bir artışa yol açmıyor.

Bunun nedeni net olarak bilinmiyor. Bazı araştırmacılar bu toplumların genetik olarak belirlenen azami boy seviyesine ulaşmış olabileceğini öne sürerken, bazıları da bunun fast food tüketimindeki artış ve daha hareketsiz yaşam tarzlarıyla bağlantılı olabileceğini düşünüyor.

Blum, gelecekte yaşam koşullarını biyolojik açıdan değerlendirmek için boy uzunluğunun yanı sıra yeni ölçütlere ihtiyaç duyulabileceğini söylüyor.

Örneğin, vegan ve vejetaryen beslenmenin yaygınlaşmasının ortalama boy uzunluğunda bir artışa yol açmayabileceğini ancak daha sağlıklı ya da çevresel açıdan daha sürdürülebilir olmak gibi başka faydalar sağlayabileceğini belirtiyor.

Guntupalli, dünya genelinde insanların boyunun uzamaya devam edeceği konusunda şüpheci olduğunu söylüyor. Buna gerekçe olarak da günümüzde yaygın olan gıda ve enerji yoksulluğu ile "çok, çok belirgin eşitsizlikleri" gösteriyor.

Guntupalli'ye göre düşük ve orta gelirli ülkelerde büyüme geriliği daha yaygın görülüyor ve bu ülkelerdeki yoksul kesimler en kısa boya sahip grupları oluşturuyor.

• 'Güçlü ve güzel': Vücut yağına neden ihtiyacımız var?

Büyüme geriliği, çocukların yaşlarına göre beklenenden daha kısa olması durumunu ifade ediyor ve bu durum yetişkinlikte de daha kısa boyla sonuçlanıyor.

Guntupalli ayrıca kuraklık ve seller gibi aşırı hava olaylarının gıda üretimini, süt ve diğer hayvansal ürünlere erişimi olumsuz etkilediğini belirtiyor.

"Bir yandan da küresel sağlık alanında fon kesintileri yaşanıyor. Bu nedenle çok sayıda aşılama programı, beslenme programı ve mültecilere yönelik program etkileniyor" diyor.

Guntupalli, bu "kusursuz fırtına" olarak nitelendirdiği koşullar nedeniyle, boy uzunluğundaki eşitsizliklerin yalnızca zengin ve yoksul ülkeler arasında değil, toplumların kendi içinde de artacağını düşünüyor.

"Eşitsizliğin hüküm sürdüğü bir dünyada yaşıyoruz" diyor.

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.