Emekli aylığına asgari ücret modeli

Emekli aylığı 2000 öncesi, 2000 – 2008 arası ve 2008 sonrası olmak üzere üç ayrı dönemde geçerli farklı parametrelere göre bağlanıyor. 2000 öncesindeki çalışmaların karşılığı aylık, gösterge sistemi ve memur maaş katsayısına göre belirleniyor. 2000 – 2008 arasındaki döneme ait prime esas kazançlar tüketici fiyat endeksi (TÜFE) ile gayri safi yurtiçi hasıladaki (GSYH) artışın yüzde 100’ü dikkate alınarak güncellenip aylık hesaplanıyor. 2008 sonrasındaki çalışmaların karşılığı emekli aylığı hesaplanırken ise TÜFE’deki artışın tamamı, GSYH’nın ise yüzde 30’u dikkate alınıyor. Prime esas kazanç güncellenirken her dönemde giderek düşüyor.

Diğer taraftan en düşük emekli aylığı 2000 öncesi dönemde en düşük göstergenin yüzde 70’ine göre belirlenirken, 2000 – 2008 arasındaki dönemde asgari ücretin yüzde 35’i oranına, 2008 sonrasındaki dönemde ise “ortalama aylık kazancın” yüzde 35’i oranına endekslendi. Güncelleme sistemindeki hesaplama sisteminden dolayı “ortalama aylık kazanç” çok düştüğünden, en düşük emekli aylığı da giderek düşüyor. Üç döneme ait çalışmalar için hesaplanan emekli aylığı da aynı şekilde giderek düşüyor.

Bazı yıllardaki ilave artışlara rağmen işçilerin emekli aylığının genel olarak 6 ayda bir enflasyon oranında artırılması da emekli aylığının zaman içinde erimesine yol açıyor.

EMEKLİ AYLIĞI ASGARİ ÜCRETE ENDEKSLENSİN

ŞEKER – İŞ Sendikasının hakemli İş ve Hayat Dergisinde yayımlanan makalede, emekli aylığının asgari ücrete endekslenmesini önerdi. Fiyat Artışına Bağlı Ekonomik İstikrarsızlığın İşçi Emekli Aylıklarına Etkisi ve İşçi Emekli Aylıklarını Korumaya Yönelik Bir Hesaplama Önerisi başlıklı makalede, emekli aylığının, ilk bağlandığı tarihte asgari ücrete oran itibarıyla hesaplanması, sonraki yıllardaki emekli aylığı artışının da asgari ücrete oranlanarak yapılması önerildi.

EMEKLİ AYLIĞI NASIL ERİYOR?

Makalede, emekli aylığındaki erime örneklerle anlatıldı. Örneğin, 8195 prim günü üzerinden bağlanan emekli aylığı 1 Temmuz 2002 tarihinde asgari ücretin yüzde 97,93’ü oranında iken 2012 yılında asgari ücretin yüzde 55,76’sına kadar düştü. Arada emeklilere yapılan ilave artışlara rağmen söz konusu aylık bu yılın ocak ayında asgari ücretin yüzde 65,44’üne geriledi.

İş kazası ve meslek hastalığı sonucu çalışma gücünü kaybedenlere, kayıp oranına göre sürekli iş göremezlik geliri bağlanıyor. Emekli aylığında olduğu gibi sürekli iş göremezlik gelirinde de alt sınır uygulanıyor. 2000 öncesinde her ikisi de eşit iken 2000 yılından sonra en düşük emekli aylığı uygulamasının değiştirilmesi nedeniyle işçinin en düşük iş göremezlik geliri ile en düşük emekli aylığı arasında günümüzde yüzde 91 oranında fark oluştu. Çalışma gücündeki kayıp oranı yüzde 25 olan kişi için yapılan hesaplamaya göre, Aralık 1999 tarihinde her ikisi de 79,59 TL iken bugün en düşük iş göremezlik geliri 46.500 TL, en düşük emekli aylığı ise 24.324 TL düzeyinde bulunuyor.

GÜNCELLENME KATSAYISI YERİNE ASGARİ ÜCRET

Makalenin özü, emekli aylığı hesaplama yöntemi ve aylık artışının asgari ücrete endekslenmesini öngörüyor. Önerilen model, 5510 Sayılı Kanunda temel değişiklik yapılmaksızın, sadece prime esas kazançların güncelleme katsayısı ile güncellenmesi yerine asgari ücretin güncel değeri üzerinden prime esas kazancın güncellenmesi esasına dayanıyor. Bu yönteme göre hesaplanan emekli aylığı, emekli aylığının bağlandığı tarihteki asgari ücrete oranı gözetilerek ödenecek. Temmuz döneminde asgari ücret artışı olursa asgari ücret artışı nispetinde artırılacak, asgari ücret artışı olmazsa altı aylık TÜFE oranında artırılacak. Ocak ayında ise emekli aylığı yeni asgari ücrete oranlanarak belirlenecek.

Modelde ayrıca, 2000 yılı öncesi emekli olanların aylıklarının 1999 Aralık ayındaki, 2000 Ocak ayından itibaren emekli olanların aylıklarının ise aylık bağlanan dönemdeki asgari ücrete oran üzerinden ödenmesi önerildi.

ASGARİ ÜCRETE ENDEKSLENDİĞİNDE EMEKLİ AYLIĞI ERİMİYOR

Makalede örnek hesaplamalara da yer verildi. Örneğin 2000-2024 yıllarına ait prime esas kazançları 3 asgari ücret olan ve 1 Şubat 2025 tarihinde emekli olan kişinin aylığı Temmuz 2026 tarihinde 43.954 TL düzeyinde bulunuyor.

Önerilen modelde ise aynı kişinin emekli aylığı 3 aylık brüt asgari ücretin yüzde 174,50’si oranında bağlanıyor. Bu aylık tutarı Ocak 2026 tarihindeki 33.030 TL’lik asgari ücret X %154 formülüyle 57.637 TL’ye geliyor. Temmuz ayındaki yüzde 17,76 oranındaki enflasyon artışıyla 67.874 TL’ye çıkıyor.

Emekli aylığının daha ilk bağlanış aşamasında yeterli geçim kaynağını sağlayacak düzeyde olması ve bağlandıktan sonra da günün değişen ekonomik şartlarına uyarlanması gerektiği belirtilen makalede “Emeklilerin enflasyondan en fazla etkilenen kesim olması karşısında emekli aylığının günün değişen ekonomik şartlarına uyarlanması sosyal güvenlik sisteminin inanılırlığı ve güvenirliği açısından da gereklidir” denildi.

Emekli aylığı hesaplama yönteminde öneri doğrultusunda değişiklik yapılmasının bütçeye ilave bir yük getireceğine de dikkat çekilen makalede, önerinin hayata geçebilmesinin kısa vadede oldukça güç olduğu, bu nedenle ilave bütçe yükünü karşılamak üzere gelir getirici faaliyetlere ağırlık verilmesi gerekeceği ifade edildi.